Zarejestruj    Zaloguj    Dział    Szukaj    FAQ

Strona główna forum » Eksploracja » Zamki, twierdze




Utwórz nowy wątek Odpowiedz w wątku  [ Posty: 1 ] 
Autor Wiadomość
 Post Napisane: 5 wrz 2009, o 12:08 
 
ABSYDA - używane przede wszystkim w architekturze romańskiej półkoliste, a czasami wieloboczne zamknięcie nawy kościoła. Absyda była używana także innych epokach.
Obrazek

AGGER (łac. agger) - element fortyfikacji stosowany we wczesnym okresie Republiki Rzymskiej - wał, nasyp ziemny okalający miasto lub obóz. Pierwotnie Rzym również był otoczony aggerem do czasu wzniesienia murów obronnych przez Serwiusza Tuliusza
Obrazek

ALKIERZ w średniowiecznej architekturze obronnej narożny wykusz lub wykusz nadwieszony, wyposażony dodatkowe stanowiska strzeleckie przeznaczone do obrony skrzydłowej. Typowe wyposażenie alkierza obronnego stanowią strzelnice, a przy formie nadwieszonej również machikuły. Na ziemiach polskich alkierz rozpowszechnił się głównie w architekturze dworów obronnych XVI i XVII w. W okresie późniejszym traci znaczenie obronne, stając się typowym elementem
architektonicznym.

AMBRAZURA zwana również zasłoną strzelnicy. Są to ruchome zabezpieczenia otworu strzelnicy przed ostrzałem z zewnątrz. Może być wykonane w zależności od czasu powstania z różnego materiału (drewno,żeliwo) i w różnej formie (uchylna klapa, okiennica jedno lub dwuskrzydłowa). W pewnych przypadkach zasłona strzelnicy była stosowana dla zamiany strzelnicy artyleryjskiej na strzelnicę dla broni ręcznej. Według innych źródeł, ambrazura to inaczej otwór w ścianie lub sklepieniu schronu bojowego, kopuły pancernej lub innego obiektu
obronnego, służący do prowadzenia ognia z broni palnej
Obrazek

APROSZE rowy, którymi oblegający poruszali się w kierunku twierdzy podczas jej oblężenia.

ARKADA - łuk wsparty na dwóch podporach. Może pełnić także funkcję dekoracyjną (np. łuk triumfalny).
Obrazek

ARSENAŁ cekhauz/cekauz inaczej zbrojownia. Budynek lub zespół budynków przeznaczony do wytwarzania, naprawy , a także przechowywania broni i sprzętu wojskowego.
Zwykle jest to monumentalna budowla, niekiedy o cechach obronnych.
W Polsce pierwszy arsenał został wzniesiony w 1533 roku w Krakowie.
Obrazek
Obrazek

ATTYKA - element architektoniczny i zarazem zdobniczy, używany w naszej architekturze, przede wszystkim w renesansie. Jest to ścianka ponad murem wieńczącym budynek pełniąca rolę: a) funkcjonalną, jako oparcie dla dachu pogrążonego (o połaciach nachylonych do środka budynku), b) ozdobną.
Obrazek

BARBAKAN – budowla obronna, służąca do zwiększenia ochrony bramy.
Barbakan rozpowszechnił się w średniowieczu i w różnych formach przetrwał do połowy XVIII. Jego rozwinięciem był stosowany od XVI wieku rawelin.
Najstarszy zachowany barbakan w Europie pochodzi z pierwszej połowy XIII w. i znajduje się w Carcassonne we Francji
Obrazek

BARBETA - 1.) płaszczyzna ziemi przygotowana dla ustawienia dział, osłonięta wałem o wysokości pozwalającej na strzelanie ponad nim; 2.) rodzaj pancerza fortyfikacyjnego w postaci wieży bez kopuły, dla ustawienia działa nie zakrytego, strzelającego ponad osłoną.
Obrazek

BARK - boczna część dzieła fortyfikacyjnego (np. bark bastionu, lunety lub fortu).

BARYKADA (fr. barricade) – doraźna fortyfikacja przegradzająca w całości szlak komunikacyjny, zbudowana w miejscu uniemożliwiającym jej bezpośrednie obejście, zbudowana z materiałów dostępnych na miejscu.
Stosowana głównie w walkach miejskich, zamykająca prześwity pomiędzy ścianami budowli, sytuowana najczęściej w poprzek ulic, u wylotów z placów itp. Do budowania barykad stosowano materiał z nawierzchni ulic (np. płyty chodnikowe, kostka granitowa), cegły z rozbitych budynków, unieruchomione pojazdy i inne duże przedmioty, oraz wypełniano je ziemią lub piaskiem.
Obrazek

BASTEJA - półkolista, okrągła, dość przysadzista baszta o mocnych grubych murach, we wnętrzu której na kilku poziomach znajdowały się pomieszczenia dla załogi strzelającej już z broni palnej. Basteje stawiano w punktach najczęściej atakowanych, wymagających jak najlepszej, skoncentrowanej obrony..
Obrazek
Obrazek

BASTION - dzieło fortyfikacyjne, zbudowane na planie pięcioboku, usytuowane na załamaniach obwałowania twierdzy, wysunięte przed jej front, przeznaczone do walki bliskiej (osłona ogniem bocznym frontu bastionowego) oraz do walki dalekiej (prowadzenie ognia czołowego na przedpole). Zbudowana z wału lub nasypu ziemnego wzmocnione od strony rowu murem oporowym. Bok zwrócony na zewnątrz nosił nazwę czoła, a zwrócony ku kurtynie - barku, natomiast szyja łączyła bastion z wnętrzem twierdzy. W XIX wieku rolę bastionów przejęły forty.

BASZTA - element fortyfikacji w postaci wieży obronnej wzniesionej na planie koła, czworoboku, lub wieloboku, będącej częścią murów obronnych. Początkowo baszty budowano z drewna, później z kamienia i cegły.
Obrazek

BĘBEN część budowli wzniesiona na planie koła, elipsy lub wieloboku, stanowiąca podstawę kopuły, względnie części szczytowej i dachu (np.przy basztach) .

BLANKI (KRENELAŻ) - było to zębate zakończenie murów obronnych w średniowieczu, stosowane tak samo w zamkach, jak i murach obronnych miast. Spoza blanków załoga raziła wroga pociskami.
Obrazek

BONIOWANIE - sposób zdobienia ścian. Żłobiąc w tynku poziome i pionowe bruzdy stwarzano pozory, że budowla została wzniesiona z kamiennych, świetnie dopasowanych ciosów.
Obrazek
Obrazek

CHODNIK KONTRMINOWY (przeciwminowy) - patrz: przeciwmina.
Obrazek

CHODNIK MINOWY - chodnik podziemny, prowadzący do komór minowych w podziemnej walce minowej. Wyróżnia się chodniki minowe: główne, wiodące najkrótszą drogą do miejsca, gdzie ma być wysadzona mina podziemna; boczne (zwykle równoległe do głównego po obu jego bokach), zabezpieczające przed minami przeciwnika; podsłuchowe i wysunięte najdalej do przodu, w których umieszczono czaty podsłuchujące roboty podziemne przeciwnika. Chodniki minowe biegnące w stronę nieprzyjaciela łączyły galerie, usytuowane do nich poprzecznie. Chodniki minowe miały wymiary w przekroju poprzecznym, pozwalające na poruszanie się w pozycji wyprostowanej; budowano także Chodniki minowe mniejsze: półsztolnie, pozwalające na chodzenie ze schylona głową, oraz sztolnie umożliwiające poruszanie się na klęczkach lub pełzanie.

CIOS - jest to każdy kamień obrobiony dla użycia w budownictwie, najczęściej stosowany w kształcie sześcianów.

CYTADELA - dawniej samodzielna, mała twierdza panująca nad miastem, mająca utrzymywać je w posłuszeństwie oraz stanowić obronę i miejsce schronienia mieszkańców. Usytuowana zwykle w najwyżej położonym punkcie, panującym nad terenem i oddzielona pasem wolnej przestrzeni, tzw. esplanadą, mającą na celu zabezpieczenie przed skrytym podejściem nieprzyjaciela. Wewnątrz cytadeli znajdowały się koszary, magazyny, szpital, pomieszczenie komendanta itp. W twierdzach fortowych XIX i XX wieku cytadele straciły dawne znaczenie, schodząc do roli śródszańca , z którym niekiedy będą utożsamiane.
Obrazek

CZOŁO - część dzieła fortyfikacyjnego zwrócona w stronę przedpola.

CZOSTKI zaostrzone słupy drewniane wbijane gęsto w stok lub w dno fosy (względnie w stok wału) ukośnie lub prosto, ostrzem ku górze

DACH - pojęcie znane każdemu, ale w architekturze zabytkowej i fortyfikacyjnej rozróżniamy kilka rodzajów dachu: dachy czterospadowe, dwuspadowe, pulpitowe (jednospadowe), a także używane w okresie renesansu dachy pogrążone-połacie dachu spadają do środka, a boki budynku zdobił przeważnie mur attyki. W budownictwie drewnianym, a także murowanym istnieją także dachy łamane, i specjalny typ-tzw. dach polski. Jest to dach łamany, a spływy jego połaci są równoleżne do siebie
Obrazek
Obrazek

DONŻON - Wysoka murowana wieża o grubych murach zwana też słupem. Była zazwyczaj pierwszą kamienną budowlą na terenie drewnianego na ogół grodu i nie stykała się z pozostałą zabudową. Służyła jako punkt ostatecznej obrony. Posiadała wejście na wysokości około 6m. a prowadzące do niego drewniane schody lub drabinę łatwo było zniszczyć. W czasie pokoju dolna część wieży była wykorzystywana jako tzw. loch głodowy.
Obrazek

DORMITORIUM - Sypialnie członków konwentu na zamku lub klasztorze

DROGA FORTECZNA droga bita, przeznaczona do komunikacji wojskowej w obrębie twierdzy pierścieniowej (głównie w XIX w.) Po stronie wewnętrznej pierścienia fortów biegła droga forteczna obwodowa, zwana również drogą rokadową, od której odcinki dróg fortecznych dojazdowych dochodziły do poszczególnych fortów. Dla maskowania ruchów wojsk, drogi forteczne obsadzano drzewami.

DROGA KRYTA w fortyfikacji nowożytnej droga na poziomie terenu,obiegająca fosę od strony przedpola, osłonięta przedstokiem,używana do przemieszczania się wojsk wzdłuż zewnętrznej linii obronnej. Droga kryta stanowi jednocześnie pierwszą linię obrony,dla której przedstok spełnia rolę przedpiersia.

DROGA ROKADOWA w twierdzy pierścieniowej droga łącząca pojedyncze forty rozmieszczone na obwodzie obronnym, stanowiąca w ten sposób istotny składnik tego rodzaju twierdzy. Biegnąca na zapleczu równolegle do linii obrony przeznaczona jest do przemieszczania się wojsk i zaopatrzenia. W razie potrzeby mogła pełnić rolę stanowiska strzeleckiego.

DROGA STRAŻY w fortyfikacji nowożytnej droga biegnąca przy stopie wału, osłonięta od przedpola przedpiersiem, niekiedy rozbudowana jako podwale.

DROGA WAŁOWA w fortyfikacji nowożytnej droga biegnąca wałem, osłonięta od przedpola przedpiersiem. Wykorzystywana jako stanowisko ogniowe piechoty lub artylerii(wówczas poszerzana jako ława działowa.

DRZWI PANCERNE - drzwi wejściowe do schronu odporne na bezpośrednie działanie pocisków broni ręcznej i maszynowej oraz odłamków pocisków artyleryjskich i granatów ręcznych. Ponadto chronić muszą wnętrze schronu przed wdarciem się fali uderzeniowej lub podmuchu wywołanego pobliskim wybuchem. Nie są jednak odporne na bezpośrednie trafienie pocisków artyleryjskich lub bomb lotniczych. Wykonane ze stali pancernej, często między płyty daje się wypełnienie z betonu. Stosuje się jako drzwi wewnętrzne do przedzielenia długich podziemnych chodników, w celu przygotowania ich do obrony wewnętrznej.
Obrazek

DWURAMIENNIK w fortyfikacji nowożytnej polowe dzieło obronne lub element fortyfikacji stałej. Założony na narysie trójkąta z reguły równoramiennego, którego ramiona narożnikiem zwrócone na przedpole, opatrzone są fosą i przedpiersiem. Trzeci bok będący podstawą trójkąta, zwany szyją, pozostaje bądź otwarty, bądź zamknięty częstokołem lub okopem z bramą. Występuje pojedynczo lub w formie zwielokrotnionej, tworząc linię obronną dwuramienników, zwaną też linią obronną pilastą lub kleszczową.
Obrazek

DZIAŁOBITNIA - zespół budowli, zabezpieczających baterię rozmieszczoną na stałe w terenie. Budowane w twierdzach fortowych w XIX i na początku XX wieku, składały się: ze stanowisk ogniowych dział, schronów pogotowia, schronów amunicyjnych, punktów obserwacyjnych, koszar i zapór. Rozróżniano działobitnie pancerne, mieszczące działa w wieżach pancernych, oraz odkryte, w których działa ustawiono na stanowiskach osłoniętych jedynie wałami lub ścianami betonowymi (np. barbeta).
Obrazek

DZIEŁO FORTYFIKACYJNE - budowla lub zespół budowli fortyfikacyjnych, mający spełnić określone zadanie bojowe. W najprostszej postaci dzieło fortyfikacyjne stanowiło wał z ławą działową, a najbardziej rozbudowane tworzyło rów i wał. Najbardziej rozwiniętym dziełem fortyfikacyjnym był fort. W fortyfikacji bastionowej wyróżniano oprócz dział fortyfikacyjnych tworzących narys bastionowy (kurtyna, bastion), dzieła wewnętrzne, czyli wewnętrza, które były położone przed przeciwskarpą (kleszcze, kojec, przeciwstraż, słoniczoło, rawelin) oraz dzieła zewnętrzne, czyli zewnętrza (dzieło rogowe, dzieło koronowe). W fortyfikacji XIX wieku dzieła fortyfikacyjne stanowiły: fort, dzieło pośrednie, dzieło piechoty, festa, ośrodek oporu. Ze względu na formę w rzucie poziomym rozróżniano dz.f.: a.) zamknięte, mające wał i ewentualnie rów biegnący wokół (fort , reduta); b.) otwarte (patrz: rysunek), tzn. nie posiadające wału od strony szyjowej (odcinek, flesz, redan, półreduta, luneta, redan podwójny, dzieło koronowe), dzieło rogowe; c.) półzamknięte, różniące się od otwartych tym, że posiadały w szyi transzeję i zaporę, a nie wał.
Obrazek

DZIEŁO KORONOWE - w twierdzach bastionowych rozwinięta budowla fortyfikacyjna, wysunięta przed narys bastionowy, składający się z jednego bastionu i dwóch półbastionów, umieszczonych na skrzydłach. Zadaniem dzieła koronowego było, podobnie jak wszystkich dzieł wysuniętych, zwiększenie głębokości umocnień i niedopuszczenie do bezpośredniego ostrzału miasta oraz głównych dzieł narysu.
Obrazek

DZIEŁO PIECHOTY (fort piechoty) - (patrz: rysunek) zespół elementów fortyfikacyjnych o zamkniętym narysie, zabezpieczający elementy bojowe walki bliskiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie stawiać opór zaczepnym działaniom przeciwnika. Elementami dzieła piechoty są: wał strzelecki (piechoty) biegnący dookoła, schron betonowy dla załogi i rów z kratą forteczną, broniony z kojców skarpowych. Ponadto występować mogły wieże pancerne dla karabinów maszynowych, wieże pancerne dla dział przeciwszturmowych, a czasami także tradytory. Dzieło piechoty różniło się od fortu tym, że nie posiadało artylerii do walki dalekiej oraz było od niego mniejsze. Załogę dzieła piechoty stanowiła kompania piechoty i obsługa dział.
Obrazek

DZIEŁO POŚREDNIE (fort pośredni) - (patrz: rysunek) zespół elementów fortyfikacyjnych o zamkniętym narysie, zabezpieczającym elementy bojowe, rozmieszczony w terenie, mający wypełnić lukę w obronie. Budowane były w tych przypadkach, gdy odległość między fortami były zbyt duża lub gdy ukształtowanie terenu utrudniało możliwość skutecznego współdziałania sąsiednich fortów. Załogę dzieła pośredniego stanowiła piechota oraz obsługa dział przeciwszturmowych. Zadaniem ich było stawianie oporu, bez brania udziału w walce artyleryjskiej. Elementy fortyfikacyjne dzieła pośredniego to: wał piechoty, odkryte stanowiska dział, schron mieszkalny (koszarowy), rów i sieć kolczasta. Poza schronem mieszkalnym dzieła pośrednie nie posiadały innych budowli betonowych. Dzieło pośrednie było budowlą prostszą i tańszą od dzieła piechoty.
Obrazek

DZIEŁO ROGOWE - w twierdzach bastionowych budowla fortyfikacyjna, wysunięta przed narys bastionowy, o froncie składającym się z dwu półbastionów, połączonych kurtyną i o bokach równoległych lub zbieżnych ku twierdzy. Dzieło rogowe stanowiło jedną z odmian dzieł wysuniętych i podobnie jak dzieło koronowe i kleszcze osłaniało słabe miejsce narysu bastionowego, jakim był kurtyna.
Obrazek
Obrazek

DZWON PANCERNY - kopuła pancerna stała (nieruchoma) stosowana w fortyfikacji, kształtem przypominająca dzwon. Osadzona w żelbetowym stropie, służąca do obserwacji. W razie potrzeby umożliwia prowadzenie ognia z broni maszynowej.
Obrazek

EMPORA - wywyższona loża otwarta do wnętrza arkadą, z której król, książę, czy pan feudalny brał udział w nabożeństwie. Stosowana przeważnie w budownictwie sakralnym.
Obrazek

ESPLANADA - wolna nie zabudowana przestrzeń wokół cytadeli lub fortu, mająca na celu zabezpieczenie przed skrytym podejściem nieprzyjaciela. Później esplanadą nazywano też nie zabudowaną przestrzeń między miastem a cytadelą.

ESTAKADA - most, niekiedy znacznej długości, budowany w celu wzniesienia drogi ponad terenem z pozostawieniem pod nią swobodnej przestrzeni. Rodzaje: dojazd do dużego mostu, droga transportowa np. transport w forcie.
Obrazek

FESTA - zespół obiektów fortyfikacyjnych, składający się z jednego fortu, kilku pomocniczych dzieł fortyfikacyjnych, stanowisk piechoty i baterii pancernej do walki dalekiej - rozmieszczony na wielkiej powierzchni, otoczony wspólną zaporą. Forma festy ukształtowała się w latach 1893-99 w Niemczech jako pancerna działobitnia artylerii, osłonięta pozycjami piechoty. Przeznaczona była do walki dalekiej, czym różniła się od ośrodka oporu typu stałego, przeznaczonego do walki bliskiej. Od 1909 roku festa przekształciła się w dzieło fortyfikacyjne, zdolne także do walki bliskiej, przez dodanie stanowisk do flankowania międzypól oraz chodników przeciwminowych.
Obrazek

FILAR - mocna, wspierająca przeważnie sklepienie pionowa podpora o przekroju kwadratowym, lub wielobocznym. Czasami filar bywał wtopiony w ścianę budynku.
Obrazek

FORT - zespół elementów budowlanych (fortyfikacyjnych) o zamkniętym narysie, zabezpieczający elementy bojowe, przeznaczone do walki bliskiej i dalekiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie stawiać długotrwały opór wszelkiego rodzaju działaniom zaczepnym przeciwnika. Elementy bojowe fortu to: stanowiska piechoty, baterie artylerii do walki dalekiej, bliskiej, przeciwszturmowe i flankujące. Elementy budowlane fortu stanowią budowle bierne, stanowiska ogniowe i zapory. Do stanowisk ogniowych należą: wał forteczny dla piechoty i artylerii, kaponiery, półkaponiery i kojce do obrony rowów, tradytory, wieże pancerne dla dział lub karabinów maszynowych, galerie bojowe w przeciwskarpie. Do budowli biernych zaliczono: koszary szyjowe (kazamatowe), poterny, schrony forteczne (wojsk pogotowia, dział ruchomych, amunicyjne), a także wieże pancerne do obserwacji. Zapory składały się z rowu fortecznego, sieci kolczastej i kraty fortecznej. Załogę fortu stanowiło do 4 kompani piechoty i 1 do 4 baterii artylerii.
Za prekursora idei fortu uważa się Montalamberta, a budowa pierwszych fortów przypada na 1816 rok (Kolonia). W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku następuje szczytowy okres budownictwa fortów. Jest to epoka twierdz fortowych. Początkowo fort skupiał piechotę oraz artylerię do walki dalekiej i bliskiej. Rozwój artylerii i względy ekonomiczne spowodowały konieczność budowy mniejszych zespołów: dzieł piechoty i dzieł pośrednich. Ponadto powstają kombinowane zespoły w postaci ośrodków oporu typu stałego i festy. Fort mógł posiadać 1 wał (działa ustawiano obok piechoty) lub 2 wały (oddzielny dla piechoty i artylerii). Z czasem, ze względu na trudności maskowania oraz na działanie pocisków, zaniechano budowy fortów dwuwałowych.
Rozróżniano fort: a.) jednostkowy - na małej powierzchni mieścił artylerię do walki dalekiej (w wieżach pancernych na koszarach szyjowych) oraz działa szybkostrzelne (w wieżach pancernych umieszczonych na skrzydłach koszar, dla umożliwienia ostrzeliwania zapola); b.) łącznikowy - miał za zadanie połączyć ze sobą 2 twierdze w celu stworzenia wspólnego odcinka frontu; nie wchodził w skład twierdzy; posiadał działa do walki dalekiej osłonięte pancerzami fortyfikacyjnymi; c.) pancerny - mieścił w jednym obiekcie środki do walki bezpośredniej i dalekiej, zabezpieczone pancerzami; zajmował małą przestrzeń (idea zbliżona do fortu jednostkowego); d.) rozproszony - miał zabezpieczyć elementy bojowe przed oddziaływaniem ognia przeciwnika przez rozdzielenie tych elementów i rozmieszczenie ich na dużej przestrzeni; całość otoczona były zaporami, bronionymi z kojców; e.) zaporowy - miał zadanie zamknąć przejście przez cieśninę (np. w górach lub między bagnami), względnie szlak komunikacyjny i musiał być zdolny do walki w okrążeniu; szyja wykonana była podobnie jak czoło i bark, a fasady wszystkich budowli zabezpieczone od ognia artylerii; wyposażono go także w znaczne zapasy. Szybki rozwój techniki wojennej, szczególnie artylerii, a także przemiany w sztuce wojennej spowodowały upadek znaczenia fortów, czego dowiodła I wojna światowa. Miejsce fortów zajęły grupy warowne.
Obrazek
Obrazek

FORT ARTYLERYJSKI - element obwodu obronnego systemu fortowego ześrodkowanego, przeznaczony dla artylerii obrony bliskiej i dalekiej oraz piechoty. Występuje w dwóch odmianach: jako jednowałowy i dwuwałowy.
Obrazek

FORT DWUWAŁOWY - rodzaj fortu artyleryjskiego wyposażonego w dwa wały: górny usytuowany przeważnie z tyłu nad koszarami szyjowymi, ze stanowiskami dla artylerii obrony dalekiej oraz przedni, dolny, ze stanowiskami dla artylerii obrony bliskiej piechoty.


FORT GŁÓWNY - fort o znaczeniu kluczowym na danym odcinku obrony. Fort główny to również określenie dla ośrodka grupy warownej składającej się z kilku fortów.
Obrazek
Obrazek


FORT PANCERNY - samodzielne dzieło, w kształcie sześcioboku, posiadająca załogę w liczbie 80 - 120 żołnierzy, dowodzonych przez 6 - 8 oficerów, wyposażona w 18-20 dział, 2-4 karabiny maszynowe i otoczona zasiekami oraz fosą. Fort taki posiadał także instalacje wojenne do samodzielnego prowadzenia działań obronnych. Wnętrze fortu stanowiły kazamaty, które były pomieszczeniami koszarowymi dla załogi, składami amunicji, żywności i sprzętu wojennego. Budowla była wykonana z betonu o grubości stropów od 3 - 4m, często wzmocnionego pancernymi płytami. Stanowiska ogniowe wyposażano w kopuły pancerne lub wieże.

FORT PIECHOTY - patrz: dzieło piechoty.

FORT POŚREDNI - niewielki fort pomocniczy usytuowany najczęściej na przedpolu lub między sąsiadującymi fortami. Pełnił najczęściej rolę pomocniczą. Często zlecano mu zadania np. stanowiska obserwacyjnego lub stanowiska do kierowania ogniem artyleryjskim. Mógł też samodzielnie wykonywać zadania obronne o niewielkim znaczeniu.
Obrazek
Obrazek

FORT ZEŚRODKOWANY- element obwodu obronnego systemu fortowego ześrodkowanego o zespolonych stanowiskach bojowych dla artylerii obrony dalekiej i bliskiej jak również piechoty związanych bezpośrednio ze schronami.

FORTECA - obecnie rzadko używane określenie twierdzy, zamku lub innego zespołu obiektów fortyfikacyjnych.

FORTYFIKACJA - 1.) umocnienia, specjalne budowle lub zespół budowli wzniesione na polu walki w celu: a.) zmniejszenie skutków działania ognia nieprzyjaciela (ukrycia, schrony, okopy), b.) utrudnienia przeciwnikowi ruchu (zapory), c.) ułatwienia manewru oraz prowadzenia ognia wojskom własnym (transzeje, poterny, schrony bojowe). Rozróżniano f.: stałą, półstałą i polową. Ze względu na wzajemne usytuowanie środków walki bliskiej i dalekiej rozróżniano f.: skupioną i rozproszoną. 2.) nauka o rozmieszczaniu, rozplanowaniu przestrzennym, obronie i zdobywaniu budowli fortyfikacyjnych. Na przestrzeni wieków ukształtowały się różne systemy fortyfikacyjne i nauki do każdego z tych systemów (np. fortyfikacja bastionowa - o budowie twierdz bastionowych).
Obrazek
Obrazek

FOSA - patrz: rów forteczny.
Obrazek
Obrazek

GALERIA BOJOWA - zakryte stanowisko bojowe dla strzelców, zabezpieczone odpowiednią konstrukcją (cegła lub beton oraz warstwa kamienia) przed skutkami ognia przeciwnika. Ma kształt obudowanego chodnika ze strzelnicami. Galerie wykonywano często w przeciwskarpie i łączono z wnętrzem fortu za pomocą poterny. Miały na celu przeciwszturmową obronę rowu fortu.
Obrazek

GALERIA PODZIEMNA - podziemne wyrobisko poziome o małej powierzchni przekroju poprzecznego, zwykle wzmocnione obudową, służące jako przejście dla pieszych lub do przeprowadzania przewodów. W schronie podziemnym galerie podziemne służą jako pomocnicze chodniki komunikacyjne, łączące między sobą komory i główne chodniki podziemne. W podziemnej walce minowej galerie podziemne łączyły ze sobą główne i boczne chodniki minowe. W języku rosyjskim i francuskim termin galeria podziemna używany jest do określenia wszelkich chodników podziemnych.

GANEK STRAŻY (HURDYCJA) - zbudowana z drzewa, wysunięta na zewnątrz galeria na murach obronnych. W podłodze hurdycje posiadały otwory strzelnicze, przez które obrońcy mogli razić wroga pod samymi murami.
Obrazek

GARGULEC-patrz RZYGACZ
Obrazek

GDANISKO - Stojąca poza murami obronnymi wieża spełniająca oprócz funkcji obronnych również sanitarne. Z zamkiem łączył ją kryty ganek liczący w niektórych przypadkach kilkadziesiąt metrów. Stanowiła charakterystyczny element zamków krzyżackich.
Obrazek

GLIF - typowy dla okresu architektury romańskiej sposób budowania otworów wejściowych i okiennych. Polegał on na ukośnym rozszerzeniu muru framugi, przez co w grubym murze otwory okienne zyskiwały więcej światła.

GROBLA wał ziemny usypany w celu spiętrzenia wody w rzece,rozdzielenia wód stojących lub ochrony przed wylewem.
W działaniach bojowych groble mogą być wykorzystywane jako odcinki dróg pozwalające przebywać tereny zalewowe, depresyjne, podmokłe i zabagnione.
Obrazek

GRODZA przegroda, przeważnie murowana, biegnąca poprzecznie przez fosę dzieła obronnego, służąca do jej obrony.
Założona w fosie suchej przeznaczona jest do wychwytywania pocisków czołgających i do utrudnienia ruchów nieprzyjaciela wzdłuż fosy.
Założona w fosie mokrej spełnia także rolę urządzenia regulującego poziom wody w jej odcinkach ,za pomocą ukrytych stawideł.

GRODZISKO - pozostałość po grodzie obronnym.
Obrazek

GRÓD - Pierwotna osada obronna ogrodzona palisadą lub obwałowana usytuowana w miejscu trudno dostępnym.
Obrazek

GRUPA FORTECZNA inaczej grupa warowna;pojęcie z zakresu strategii obronnej, obejmujące w systemie fortowym grupowym zespół fortów otoczonych przeszkodami, powiązanych ze sobą komunikacyjnie ,przystosowany do długotrwałej samodzielnej obrony, podporządkowany jednemu dowództwu.W jego skład wchodzą:forty artyleryjskie, piechoty, koszary, magazyny ,zaplecze techniczne.
Obrazek
Obrazek

GWIAZDA (bugskansen) w fortyfikacji nowożytnej fort systemu obronnego kleszczowego o narysie gwiaździstym (4-8 ramiennym).
Szerokie zastosowanie znajduje w szkołach:staroholenderskiej i staropruskiej jako podstawowa forma narysu fortu.
Obrazek

GZYMS - poziomy pas w architekturze przeważnie profilowany, dzielący kondygnacje-wówczas nazywamy go kordonowym-bądź też zamykający, wieńczący ścianę, tzw. gzyms koronujący.
Obrazek

HAUBICA - działo kalibru od ok. 100 mm wzwyż o krótkiej lufie (od 10 do 27 kal.) i małej prędkości początkowej pocisku, przeznaczone głównie do strzelania stromotorowego. Stosowane przede wszystkim do ostrzeliwania celów znajdujących się w ukryciu lub poza zakryciami.
Obrazek

HELEPOL budowla oblężnicza wykonana w postaci ruchomej wielopiętrowej wieży.Była to drewniana konstrukcja szkieletowa obita surowymi skórami. Helepol miał kształt ściętego ostrosłupa o podstawie prostokąta, a jego wysokość musiała przekraczać wysokość szturmowanego obiektu. Komunikację między piętrami zapewniały drabiny. Na szczycie tej wieży znajdowała się otwarta platforma z 12 mostami zwodzonymi, za pomocą których oblegający wdzierali się na szturmowany obiekt.

HEŁM - Ozdobne zwieńczenie wieży charakterystyczne dla architektury baroku.
Obrazek

HURDYCJA - patrz GANEK STRAŻY

JASKÓŁCZY OGON w fortyfikacji nowożytnej rodzaj kleszczy o zbieżnych barkach. Występuje jako dzieło zewnętrzne w fortyfikacji bastionowej i poligonalnej.
Obrazek

JAZ budowla hydrotechniczna spiętrzająca wodę ponad poziom średni, wznoszona w poprzek koryta.Jazy istniejące na obszarze działań wojennych lub wznoszone czasami wyłącznie dla celów militarnych odgrywają ważną w inżynierii wojskowej jako techniczne środki regulujące warunki hydrotechniczne w rejonie rzek, istotne przy ich obronie, forsowaniu oraz wykorzystywaniu dla celów komunikacji wojskowej
Obrazek

JEŻE przenośne konstrukcje używane do budowy zapór przeciwpancernych lub przeciwpiechotnych,służące do zamykania przejść w innego rodzaju zaporach inżynieryjnych oraz wzmocnienia przeszkód naturalnych. Mogą być w postaci połączonych między sobą kątowników,dodatkowo oplecionych drutem kolczastym (w przypadku piechoty)
Obrazek

KANELE (KANELAŻ) - pionowe żłobkowanie wklęsłe trzonu kolumny lub pilastru, występujące m.in. w antycznych porządkach architektonicznych.

KAPITEL - element architektoniczne, wieńczący u szczytu kolumnę.
Obrazek

KAPONIERA - 1.) w fortyfikacji bastionowej - budowla ziemna wzniesiona w poprzek rowu w postaci przejścia ograniczonego z obu stron wałami. Prowadzono z niej ogień płaski wzdłuż rowu, służyła również do skrytego przejścia z twierdzy na zewnątrz. 2.) (patrz: rysunek) w fortach - schron bojowy umieszczony w skarpie lub przeciwskarpie, służący do prowadzenia ognia wzdłuż rowu w dwóch kierunkach. Połączony był z wnętrzem fortu za pomocą poterny, przechodzącej pod dnem rowu. Kaponiera posiadała zwykle 2 lub 4 izby bojowe, pomieszczenia dla załogi oraz amunicji. Dla określenia tego rodzaju obiektu używa się niekiedy niewłaściwej nazwy "podwójna kaponiera". W przypadkach gdy ogień można było prowadzić tylko w jednym kierunku, schron taki nazywano półkaponierą lub niewłaściwie "kaponierą pojedynczą". Wówczas obiekt bywał umieszczony w skarpie. W Polsce w latach międzywojennych kaponierę nazywano kojcem skarpowym. 3.) w terminologii rosyjskiej kaponierą nazywano schron bojowy przeznaczony do prowadzenia ognia bocznego w dwie strony.
Obrazek
Obrazek
Obrazek
Obrazek

KARIATYDA - stosowana np. w portalach podpora w kształcie półpostaci kobiety wspierającej gzyms, czy inny element architektoniczny.
Obrazek

KASETON (SKRZYNIEC) - używany w renesansie element komponujący stropy, czy podniebienia łuku. W swej najprostszej postaci był to kwadrat bogato profilowany, wgłębiony wewnątrz.
Obrazek

KASZTEL - Warowny zamek, nieduża twierdza.

KAWALIER - patrz: nadszaniec.
Obrazek

KAWERNA - 1.) naturalna jaskinia (pieczara) powstała w skałach wapiennych lub kredowych w wyniku działania wód podziemnych. 2.) wydrążone w skale sztuczne wyrobisko, niekiedy dużych rozmiarów, służące jako schron.
Obrazek

KAZAMATA - 1.) dawna nazwa schronu w twierdzy bastionowej lub w forcie. Była to budowla murowana o sklepieniu ceglanym, zabezpieczającym przed skutkami działania pocisków artyleryjskich. Przeznaczona mogła być do: a.) prowadzenia z niej ognia z broni strzeleckiej lub dział, b.) pobytu odpoczywającej części wojsk lub pogotowia, c.) przechowywania zapasów. Obecnie określenie kazamata używane jest jedynie w sensie historycznym.

KLESZCZE - 1.) dzieło fortyfikacyjne w postaci lekko załamanego wału ziemnego, umocnionego murami oporowymi, stanowiące bezpośrednią osłonę kurtyny narysu bastionowego lub osłonę bramy i poterny. 2.) (patrz: rysunek rawelinu) dzieło fortyfikacyjne, wysunięte przed narys bastionowy, o froncie w kształcie rozwartej litery "V", którego zadaniem była osłona kurtyny i rawelinu oraz zwiększenie głębokości systemu umocnień.
Obrazek

KOCIE USZY
rodzaj kaponiery, której czoło ma formę dwóch półkoliście wysuniętych ryzalitów.
Obrazek

KOJEC SKARPOWY - w twierdzach bastionowych i fortach schron bojowy, usytuowany w poprzek rowu, wysunięty ze skarpy w celu prowadzenia ognia wzdłuż rowu. Różnił się tym od kaponiery, że ta ostatnia była ukryta w przeciwskarpie lub skarpie, na załamaniach odcinków, natomiast kojec był wysunięty ze skarpy w środku długości odcinka. W Polsce do 1939 roku nazwę kojec stosowano także do kaponiery.
Obrazek

KOLUMNA - podpora architektoniczna o okrągłym, lub wielobocznym trzonie. Kolumna składa się z bazy, trzonu i kapitelu.
Obrazek

KONTRMINA - patrz: przeciwmina podziemna.
Obrazek

KONWENTUALNY ZAMEK - Zazwyczaj czteroskrzydłowy zamek z wewnętrznym dziedzińcem będący jednocześnie klasztorem siedzibą konwentu. Typowy dla krzyżackiej architektury obronnej. Jego załogę stanowiło 12 braci-rycerzy na czele których stał komtur.
Obrazek

KOPUŁA PANCERNA - rodzaj zamkniętego pancerza fortyfikacyjnego, obrotowego, przeznaczonego dla 1-2 dział lub karabinów. Dawniej kopuła pancerna różniła się od wieży pancernej sposobem oparcia, obracania i połączenia z działem. Obecnie rzadziej używane określenie wieży pancernej.
Obrazek
Obrazek

KOSZARY - Budynek lub zespół budynków przeznaczonych do zakwaterowania żołnierzy; znane już za czasów rzymskich.

KOSZARY SZYJOWE - koszary umieszczone w szyi fortu, czasem w głębi fortu. Budowane z cegły lub betonu, o konstrukcji zabezpieczającej przed skutkami bezpośredniego trafienia granatem artyleryjskim. Od strony nieprzyjaciela i z boków obsypane ziemią. Pojemność koszar szyjowych wynosiła zwykle 2/3 załogi (reszta pełniła służbę na stanowiskach bojowych). Koszary szyjowe mieściły kancelarie komendy, izby oficerskie, podoficerskie i szeregowych, kuchnie, magazyn żywności, umywalnie, ustępy, stanowisko dowodzenia, izbę chorych i inne. Ponadto istniały niezbędne urządzenia: ogrzewanie, wentylację mechaniczna, zbiorniki wody, oświetlenie itd.
Obrazek

KRATA FORTECZNA - zapora w postaci płotu z prętów stalowych z hakowatymi odnogami, ustawiona na murze przeciwskarpy fortu, aby utrudnić przeciwnikowi przedostanie się do rowu fortecznego lub ustawiona wzdłuż rowu fortecznego, na jego dnie, wtedy kratę forteczną osadzano w betonowym fundamencie i zastępowała częściowo skarpę. Czasami stosowano kratę forteczną zarówno na przeciwskarpie jak i rowie fortu. Wysokość od 2,5 m do 5 m. Krata forteczna na murze przeciwskarpy ustawiona była często pochyło lub poziomo w kierunku rowu, w celu utrudnienia pokonania zapory.
Obrazek

KRYPTA - ciemne, sklepione pomieszczenie pod kaplicą, lub kościołem, w którym umieszczano trumny ze zwłokami.
Obrazek

KURTYNA - część obwodu obronnego o narysie bastionowym, łącząca poszczególne bastiony. Kurtyna wykonywana była w postaci prostego wału ziemnego, często obudowanego cegłą lub kamieniem.

LICO MURU - zewnętrzna, bądź wewnętrzna strona muru kamiennego lub ceglanego, starannie obrobiona, o stałym, powtarzającym się układzie ciosu, lub cegły. Lica muru ozdobione rombami z zendrówki w zamkach gotyckich były bardzo dekoracyjne i stanowiły element zdobniczy.

LINIA DŁUŻSZEJ OBRONY - w fortyfikacji bastionowej linia teoretyczna,łącząca narożnik jednego bastionu z wierzchołkiem kąta barkowego sąsiedniego bastionu. Długość tej linii wyznaczała w szkołach holenderskich donośność muszkietu, w szkołach francuskich,włoskich i w Hiszpanii donośność działa.

LINIA GŁOWY BASTIONU - w fortyfikacji bastionowej linia teoretyczna,łącząca narożnik bastionu ze środkiem szyi,z
reguły dzieląca bastion na dwie połowy.

LINIA GŁÓWNA NARYSU TWIERDZY - w fortyfikacji nowożytne teoretyczna równa promieniowi koła opisanego na umiarowym wieloboku twierdzy.

LINIA IMAGINARYJNA - pomocnicza linia konstrukcyjna służąca do wykreślania narysów.

LINIA KRÓLEWSKA - linia teoretyczna w fortyfikacji nowożytnej,służąca do wyznaczania wielkości wieloboku figury
twierdzy o narysie bastionowym szkoły staroholenderskiej,w zależności od odległości między narożnikami sąsiednich bastionów.

LINIA KRÓTSZEJ OBRONY - w fortyfikacji nowożytnej bastionowej linia teoretyczna,biegnąca od narożnika bastionu,po linii czoła bastionu,do przecięcia z linią kurtyny.

LINIA OBRONNA - w fortyfikacji to front obrony o dowolnym narysie;w zależności od zastosowanego systemu obronnego: ciągły lub przerywany, polowy lub stały. W związku z tym można wyróżnić: linie obronne ciągłe, tworzone z użyciem kurtyny; linię obronną barkanową,gdy szereg barkanów połączonych jest kurtynami;linię obronną dwuramienników, gdy szereg dwuramienników połączony jest kurtynami; linię obronną w dwuramienniki bastionowe, gdy szereg na przemian występujących bastionów oraz dwuramienników bastionowych połączonych jest krótkimi kurtynami. Linie obronne ciągłe, utworzone z szeregów dwuramienników lub kleszczy,bez użycia kurtyny. Należą tu: linia obronna kleszczowa, linia obronna pilasta, linia obronna w jaskółczy ogon.

LOGGIA - przyjęty w okresie renesansu z architektury rzymskiej rodzaj galerii otwartej na zewnątrz, przeważnie bardzo pięknie dekorowanej, ozdobionej arkadami.
Obrazek

LUNETA - odkryte od tyłu dzieło fortyfikacyjne typu polowego lub stałego o 1-2 czołach i 2 barkach wykonanych w postaci wałów ziemnych osłoniętych fosą. Inaczej półksiężyc. Pojęcie z fortyfikacji nowożytnej oznaczające dzieło fortyfikacji zewnętrznej w postaci bastionu
oddzielonego,usytuowane jako osłona narożnika bastionu. W XIX w terminem tym określano fort o narysie bastionu.

ŁAWA DZIAŁOWA - w fortyfikacji nowożytnej stanowisko ogniowe dla działa na wale głównym osłonięte przedpiersiem,zaopatrzone w
pochylnię,przystosowane do ustawienia działa. Stosownie do konstrukcji może być:ziemna,faszynowa lub murowana,niekiedy opatrzona pomostem drewnianym stałym. Ze względu na sposób prowadzenia ognia,ława działowa może być założona poziomo lub nachylona ku przedpiersiu. Odrębną formą ławy działowej może być pomost ruchomy.


ŁAWKA STRZELECKA - stopień ziemny umocniony drewnem,faszyną lub murowany,znajdujący się pomiędzy przedpiersiem
a ciągiem komunikacyjnym na koronie muru lub wału, ułatwiający użycie ręcznej broni neurobalistycznej lub palnej przez
strzelnice przedpiersia.

ŁAWKA WAŁOWA - ławka strzelecka umieszczona pomiędzy przedpiersiem wału a drogą wałową.

ŁUK OPRÓŻNIONY element konstrukcyjny fortyfikacji umacniający stoki fosy, wykonany jako sklepiona komora, zamknięta od czoła ścianą, od tyłu i spodu naturalną warstwą ziemi, od góry zaś chroniona ziemią nadsypaną na sklepienie i formującą wał lub stok.

MACHIKUŁA - murowane w odróżnieniu od drewnianej hurdycji zwieńczenie muru, wysunięte na zewnątrz, wsparte na kamiennych, czy też murowanych konsolach. Pomiędzy konsolami znajdowały się otwory dla rażenia wroga. W późniejszym czasie machikuły posiadały już jedynie charakter obronny.
Obrazek

MASKA - przedłużenie czołowej ściany betonowego schronu bojowego, mające na celu - wraz z okapem - osłonięcie strzelnicy, znajdującej się w ścianie bocznej, przed obserwacją i ostrzałem bocznym nieprzyjaciela. Podobną rolę pełnił orilion.
Obrazek

MASWERK - typowe przede wszystkim dla architektury gotyckiej zdobienie otworów okiennych-kamienne laskowania, nieraz bardzo dekoracyjnie profilowane, służące dla umieszczenia w nich szyb czy też witraży. Często też maswerków; stosowano dla dekorowania wnętrz.
Obrazek

MINA PODZIEMNA- mina stosowana w podziemnej walce minowej. Zależnie od wielkości ładunku i efektu działania wybuchu rozróżnia się miny podziemne zwykłe, przeładowane i niedoładowane (głuche). Przy wybuchy min zwykłych i przeładowanych na powierzchni ziemi tworzą się większe lub mniejsze leje.

MOŹDZIERZ - rodzaj działa, w którym nie ma oporopowrotnika. Siłą odrzutu lufy w czasie strzału równoważona jest reakcją gruntu na płytę oporową. Ma prosta konstrukcję, mały ciężar i jest łatwy w obsłudze. Przeznaczone są do rażenia siły żywej i ośrodków ogniowych zarówno odkrytych jak i znajdujących się za zasłonami terenowymi. Strzelają tylko górną grup kątów (torem stromym od 45 do 85 stopni).

MUR CARNOTA - mur obronny ze strzelnicami stosowany w pierwszej połowie XIX wieku zamiast skarpy fortecznej, lokalizowany na stoku wału obronnego lub u jego podnóża w rowie fortecznym.
Obrazek
Obrazek

NADSZANIEC (kawalier) - wysoki wał wewnątrz dzieła fortyfikacyjnego, budowany celem uzyskania dalekiego wglądu na przedpole i dla ustawienia dział. Często stanowił przykrycie schronu.
Obrazek

NARYS FORTYFIKACYJNY - (patrz: rysunek) przebieg frontu dzieł fortyfikacyjnych, umożliwiający skuteczną osłonę ogniową skarp, wałów i dna rowów oraz zmniejszający skutki ognia przeciwnika. Zwykle narys widziany w planie określany jest przebiegiem zewnętrznej górnej krawędzi wału głównego. W fortyfikacje broni gładkolufowej ukształtowały się narysy: a.) bastionowy (patrz: rysunek), składający się z bastionów i kurtyn, broniony ogniem bocznym z armat stojących na barkach bastionów oraz czołowym z dział ustawionych na ławach artyleryjskich bastionów i kurtyn; b.) kleszczowy, czyli tenalierowy, zbudowany na planie gwiazdy, której boki flankowane były ogniem wzajemnie krzyżującym się, prowadzonym ze stanowisk ogniowych, położonych przy kącie wewnętrznym (wklęsłym). Z tego względu kąt ten nie mógł być większy niż 120 stopni a długość boków nie przekraczała 450 m; c.) poligonalny, zrywający z formą geometryczną na rzecz wieloboku (poligonu), wpisanego w ukształtowanie terenu, broniony był ogniem poziomu flankującym dno rowu z dział ustawionych w kojcach, umieszczonych w środku boku poligonu lub na jego rogach. Ostrzał przedpola prowadzony był z ław artyleryjskich wałów. Znane są także inne narysy fortyfikacyjne: kremalierowy, czyli pilasty, trawersowy, redanowy, stosowane w fortyfikacji polowej bądź stałej przełomu XIX i XX w.

OBLANKI - kryte ganki dla obrońców na murach,w których wręby krenelażu zamknięto od góry i zamieniono na strzelnice

OBWAROWANIE - pojęcie ogólne obejmujące niesprecyzowany zespół elementów obronnych składających się na dzieło obronne lub zespół dzieł obronnych.

OBWÓD OBRONNY - zespół elementów obronnych zestawionych zgodnie z zasadami obowiązującego sposobu
obrony,zamykających broniony teren. W przypadku obrony głębokiej może być główny, zewnętrzny lub wewnętrzny.

ODBOJNIA - dolna, zaszkarpowana część ściany elementu obronnego,umożliwiająca przy obronie podnóża dzieła zmianę
kierunku rażenia pionowego na poziomy,a tym samym pokrycie pola martwego na bezpośrednim przedpolu.

ODCINEK FORTYFIKACYJNY - samodzielna,wydzielona w terenie część frontu fortyfikacji,oparta skrzydłami na
naturalnych przeszkodach,samodzielnych dziełach obronnych lub sąsiadujących odcinkach fortyfikacyjnych.

ODSADZKA - poziomy uskok stoku wału ziemnego,stanowiący konstrukcyjne zabezpieczenie wału przed osuwaniem się
ziemi. Odsadzkę pozostawiano na wysokości naturalnego poziomu terenu.

ORGANY - w fortyfikacji średniowiecznej zamknięcie bramy za pomocą słupów opuszczanych pionowo przez otwory w łuku
bramy,a osadzanych w odpowiadających im otworach progu. W odróżnieniu od brony,słupy nie są powiązane i mogą być opuszczane oddzielnie.

ORILION - w nowożytnej fortyfikacji występy, tworzące przedłużenie czoła bastionu lub czołowej ściany schronu bojowego, mające ochronić bark lub ścianę boczną schronu przed ogniem ukośnym. Podobną role w betonowych schronach bojowych spełniała maska.

OŚRODEK OPORU - (patrz: rysunek) zespół budowli fortyfikacyjnych typu stałego. Składa się z fortu, kilku baterii do ognia płaskotorowego i stromotorowego oraz stanowisk piechoty. Otoczony wspólną zaporą, przeznaczony do obrony ważnych punktów terenowych. Ukształtował się w 1909 roku po oblężeniu Portu Artura. Głównym zadaniem była obrona bliska ogniem czołowym i bocznym. Zajmował przestrzeń 1x1 km. Budowano go w terenie, gdzie sam fort nie mógł zapewnić obrony z powodu braku dostatecznej widoczności przedpola lub niemożliwości skutecznego flankowania międzypól.
Obrazek

PALACIUM - typ wczesnośredniowiecznej obronnej rezydencji władcy, składający się budynku mieszkalnego i przyległej do niego kaplicy książęcej.
Obrazek

PANCERZ FORTYFIKACYJNY - element budowli fortyfikacyjnych wykonany ze stali pancernej i osłaniający ją przed skutkami rażenia pociskami z karabinów maszynowych lub dział. Do p.f. zalicza się: wieże pancerne, pancerze strzelnic, pancerze wentylacyjne, drzwi pancerne, pancerze reflektorów. Zalety p.f.: mała grubość osłony, a zatem mniejsze wymiary strzelnicy i łatwość maskowania, możliwość zamykania strzelnicy a nawet uzyskania szczelności, dobra ochrona obsługi i broni, częste występowanie rykoszetów w wypadku trafienia, małe wymiary, a więc i małe prawdopodobieństwo trafienia, duży koszt amunicji potrzebnej do zniszczenia (wielokrotnie przewyższającej koszt samego pancerza). Do wad p.f. zalicza się wyższy koszt w porównaniu z żelbetową konstrukcją oraz niebezpieczeństwo zaklinowania mechanizmów w przypadku pancerzy obrotowych i wysuwanych.
Obrazek
Obrazek

PLAC BRONI - plac alarmowy dla załogi twierdzy lub fortu.

PILASTER - występujący ze ściany płaski pas pionowy, posiadający swoją rolę w całym systemie konstrukcyjnym budynku. Pilastry nieraz były bardzo bogato zdobione, na kształt kolumn.
Obrazek

PODWALNIA - rodzaj schronu biernego, stosowanego w twierdzach bastionowych i fortach do czasu wprowadzenia granatów burzących z zapalnikiem ze zwłoką. Budowa o konstrukcji zabezpieczającej przed skutkami trafienia pociskiem z działa, umieszczona pod wałem, przeznaczona na schron dla załogi pogotowia.

PODZIEMNA WALKA MINOWA
- działania bojowe polegające na wykonywaniu podziemnych chodników minowych w kierunku umocnień przeciwnika, celem zniszczenia na pewnym odcinku jego obrony za pomocą ładunku materiału wybuchowego (miny) lub dawniej przez usunięcie stempli i zawalenie wyrobiska drążonego pod umocnieniami wroga. Natarcie minowe ma za zadanie zniszczenie (wysadzenie) ważnych obiektów fortyfikacyjnych lub poszczególnych pozycji obronnych nieprzyjaciela. Obrona minowa ma za zadanie podziemna osłonę własnych obiektów fortyfikacyjnych przed atakiem wroga. Podstawowymi środkami podziemnej walki minowej są miny podziemne lub przeciwminy podziemne, czyli duże ładunki materiału wybuchowego, którymi wypełniane są wykonane dla tego celu komory podziemne. Dojście do nich prowadzi chodnikiem minowym, wychodzącym z rubieży zajmowanej przez atakującego lub broniącego się. Podziemna walkę minową szeroko stosowano w XVI-XVII wieku, podczas obrony Sewastopola (1854-55) oraz w trakcie I wojny światowej.
Obrazek

POKOLANEK - dolna część przedpiersia, poniżej otworu strzelniczego.

POLE MARTWE - część przedpola nie pokryta ostrzałem obrońców. Może powstać w wyniku np. niedoskonałości narysu dzieła
lub elementu obronnego, niedoskonałości urządzeń obronnych lub ukształtowania terenu. Obszar pola martwego ograniczony jest
ramionami kąta pola martwego.

POLICHROMIA - wielobarwne malowidło, czasami przedstawiające jakieś sceny, bądź też składające się z ornamentów wici roślinnej, pokrywające ściany, sklepienia, stropy.
Obrazek

POPRZECZNICA - wał usypany z ziemi prostopadle do wału fortecznego w celu zmniejszenia zasięgu rażenia pociskami nieprzyjacielskimi oraz ochrony przed ogniem bocznym. Poprzecznica przegradzała ławy działowe i strzeleckie, jaj wysokość wynosiła ok. 10 m. Pod poprzecznicą często budowano schrony dla załogi pogotowia bojowego. Wadą jej była znaczna wysokość - wystawała ona ponad przedpiersie ławy działowej, przez co demaskowała stanowiska bojowe.

PORTAL - przeważnie bogato dekorowane, ozdobne obramowanie otworu wejściowego czy też bramnego. Typowe dla sztuki gotyckiej było ostrołukowe zamknięcie wejścia, ozdobione wielouskokowymi, profilowanymi laskowaniami; renesans zaś zdobi portale pilastrami, kolumnami, pokrywa węgary arabeską. Wokół otworu wejściowego czy też wjazdowego tworzy się więc specjalnie w tym celu zakomponowana, nieraz bardzo piękna, całość. Ponad portalami umieszczano tarcze herbowe świadczące o pochodzeniu i rodzie właściciela budynku.
Obrazek

POTAJNIK - patrz: poterna.

POTERNA (potajnik) - (patrz: rysunek) chodnik podziemny w fortyfikacjach, szczególnie wewnątrz fortu, służący do komunikacji, budowany często sposobem wykopowym. Umożliwiał przeprowadzenie wojsk w sposób skryty i zabezpieczony przed ostrzałem. W dawnych fortach szerokość poterny pozwalała na przejazd działa, później wykonywano znacznej węższe, nawet 1-2 metrowe. Poterny łączyły koszary szyjowe z poszczególnymi schronami bojowymi fortu oraz posiadały wyjście na stanowiska bojowe na wałach.
Obrazek

PROFILOWANIE - jest to powtarzający się motyw dekorujący np. fryz, gzyms, ościeża okienne czy drzwiowe. W architekturze gotyckiej występuje ozdabiająca cegła o określonym przekroju.

PRZECIWMINA - podziemny chodnik drążony, wykonywany przez obrońców, skierowany na zewnątrz twierdzy lub fortu celem spotkania chodników minerskich nieprzyjaciela i zniszczenia ich przez wysadzenie; zwana również chodnikiem przeciwminowym. W fortach w czasie pokoju budowano krótkie odcinki przeciwmin, stanowiące zaczątek chodników wykonywanych w czasie wojny.

PRZECIWMINA PODZIEMNA (kontrmina) - ładunek materiału wybuchowego umieszczony podobnie jak mina podziemna w komorze podziemnominerskiej. Przeciwminy podziemne stosowane były w podziemnej walce minowej; ich zadaniem było zniszczenie systemu podziemnominerskiego nacierającego przeciwnika.

PRZECIWSKARPA - mur oporowy otaczający rów forteczny od zewnątrz, mniej narażony na ostrzał przeciwnika niż skarpa.

PRZECIWSTRAŻ - w fortyfikacji bastionowej wał ziemny w rowie, usytuowany przed czołem bastionu lub przed rawelinem. Ustawiano na nim działa. Przeciwieństwem było słoniczoło
Obrazek

PRZEDPOLE - Teren znajdujący się przed pozycjami zajmowanymi przez wojska lub stanowiska ogniowe. Oczyszczane w celu prowadzenia lepszej obserwacji i skuteczniejszego ognia.

PRZELOTNIA - nakryty osłoną krótki odcinek przejścia wewnątrz obwodu obronnego (np. wejścia do schronów), narażonego na ostrzał.
Obrazek

RAWELIN - w twierdzy bastionowej dzieło fortyfikacyjne zbudowane na planie trójkąta, usytuowane przed kurtyną. Spełniał rolę osłony kurtyny narysu bastionowego lub kojca w narysie poligonalnym. Działa ustawione na ławie artyleryjskiej rawelinu prowadziły ogień na przedpole wspólnie z artylerią bastionów.
Obrazek

REDAN (dwuramiennik) - odkryte od tyłu dzieło fortyfikacyjne o dwu czołach stykających się pod kątem 60-120 stopni, wykonanych w postaci wałów ziemnych osłoniętych fosą. Redan o małych rozmiarach i kącie rozwartym nazywano fleszem. Bardzo często redan wykonywano z barkami. Do I wojny światowej budowano redany jako pojedyncze (odosobnione) budowle fortyfikacyjne lub jako ciągłą linię umocnień łącząc poszczególne redany prostymi odcinkami wałów.
Obrazek

REDUTA - zamknięte dzieło fortyfikacyjne o narysie kolistym, kwadratowym lub wielobocznym, przystosowane do samodzielnej obrony. Redutę budowano często w kształcie lunety zamkniętej szyją. Reduty były szeroko stosowane do I wojny światowej.
Obrazek
Obrazek

REFUGIUM - przystosowany do obrony obiekt służący okolicznej ludności i jej dobytkowi jako schronienie w przypadku zagrożenia

REJON UMOCNIONY - obszar kraju posiadający fortyfikacje stałe, zwykle zamykający ważny kierunek operacyjny. Odpowiada obszarowi bronionemu przez korpus armijny lub armię. Rejon umocniony składał się z 2 do 4 sektorów umocnionych i zaporowych oraz z kilku do kilkunastu rejonów (węzłów) obrony. Często wchodził w skład linii fortyfikacji (np. linia Maginota) lub był samodzielny. Rejon umocniony był najsilniejszą formą fortyfikacji.

RONDEL - patrz BARBAKAN

ROTUNDA - typ budynku założony na planie koła, często zamknięta kopułą.
Obrazek

RÓW DIAMENTOWY - zagłębienie w ziemi w postaci rowu, wzdłuż ściany ogniowej schronu bojowego, mające utrudnić nieprzyjacielowi podejście pod tę ścianę i zaatakowanie załogi poprzez strzelnice. W tym celu głębokość rowu diamentowego wynosi co najmniej 2 m poniżej poziomu terenu, aby wysokość od dna rowu do dolnej krawędzi strzelnicy nie była mniejsza niż 2,5 m. Rów diamentowy chroni ponadto strzelnicę przed zasypaniem ziemią w wypadku bliskiego trafienia granatu artyleryjskiego, służy również jako miejsce wyrzucania łusek z karabinów maszynowych lub dział, w celu uniknięcia zatrucia załogi znajdującej się w izbie bojowej resztami gazów prochowych. Ściana zewnętrzna rowu wykonana jest z betonu, a szerokość rowu wynosi 1,5 m.
Obrazek

RÓW FORTECZNY (fosa) - sztuczne zagłębienie wykonane wokół twierdzy lub fortu, mające stanowić zaporę dla szturmującego przeciwnika. Rów forteczny mógł być suchy lub napełniony wodą, broniony ogniem z kojców skarpowych lub kaponier. Na dnie suchego rowu mogły być ustawione zapory w postaci kraty fortecznej lub czasem sieci kolczastej. Szerokość rowu miała utrudnić przerzucenie pomostu oraz umożliwić ostrzeliwanie wzdłuż z 2 lub 3 dział, stąd wynosiła zwykle 12 do 16 m, a w przypadku rowu napełnionego wodą - do 30 m.. Z czasem szerokość została zmniejszona do 8-10 m. Głębokość ok. 8 m. Dno rowu miało spadek ok. 1/50 dla odprowadzenia wody. Udoskonalenie artylerii spowodowało, że zamiast muru skarpowego wykonywano stok skarpowy, przez co rów forteczny uzyskał przekrój poprzeczny trapezoidalny. Ponieważ rów forteczny stanowił przeszkodę także dla obrońcy przy podejmowaniu działań zaczepnych, po zewnętrznej stronie wykonywano stok i drogę ukrytą.


RUSTYKA - typ muru zbudowany z dokładnie dopasowanych ciosów kamiennych. Strona zewnętrzna tych ciosów, a więc ich lico nie było jednak gładkie, a w zależności od typu jedynie obrąbane, lub też dekoracyjnie obciosane w kształcie ciętego kryształu, dekoracyjnych żłobień. Tynk naśladujący obrobiony kamień nazywamy pseudorustyką.
Obrazek

RYZALIT - jeżeli w ścianie budynku jest jakaś część wysunięta do przodu, lecz nie wydzielona, a tworząca z całą fasadą całość, to właśnie takie rozwiązanie nazywamy ryzalitem.
Obrazek

RZYGACZ (GARGULEC) - ozdobny wylot rynny dachowej odprowadzający wodę daleko od lica muru. W okresie gotyku rzygaczom kamiennym nadawano fantastyczne formy potworów, smoków, ptaków, w czasach nowożytnych podobne kształty wykonywano z blachy.


SCHRON - budowla lub część budowli, obejmująca pomieszczenia zapewniające ochronę przed skutkami działania środków rażenia. Cecha charakterystyczną schronu jest konstrukcja, której zasadniczym przeznaczeniem jest zabezpieczenie przed skutkami środków rażenia (pocisków broni maszynowej, odłamków, granatów, artyleryjskich bomb lotniczych itp.) o określonych parametrach. Konstrukcja każdego schronu składa się ze stropu osłonowego, ścian osłonowych, płyty fundamentowej (ewentualnie ław fundamentowych), ścian wewnętrznych nośnych, ścian wewnętrznych działowych, przelotni lub dojścia, drzwi ochronnych i gazoszczelnych, zaworów przeciwwybuchowych i klap wywiewnych, wyjścia zapasowego, czerpni powietrza, wyrzutni powietrza, urządzeń wewnętrznych i wyposażenia.

SCHRON BIERNY - schron, z którego bezpośrednio nie prowadzi się ognia,. Może być przeznaczony dla ludzi, techniki bojowej, urządzeń stacjonarnych, cennego mienia lub zapasów materiałów. W twierdzach bastionowych a później w fortach schronami biernymi były podwalnie lub kazamaty.

SCHRON BOJOWY - schron posiadający jedną lub kilka izb bojowych, czyli pomieszczeń, z których prowadzony ma być ogień. Ze względu na środki ogniowe, dla których przeznaczone są izby bojowe, rozróżnia się schrony dla karabinów maszynowych, dział, moździerzy, pocisków rakietowych, miotaczy ognia itd. Ze względu na kierunek ognia można wyróżnić schrony umożliwiające prowadzenie ognia czołowego, bocznego (flankującego), okrężnego. Schrony bojowe występują pod różnymi nazwami, zależnie od budowy i od przeznaczenia (np. kojec, kaponiera, tradytor).

SCHRON ORILIONOWY - schron bojowy do prowadzenia ognia bocznego, którego strzelnica osłonięta jest orilionem.

SGRAFFITO - technika zdobienia ścian polegająca na wycinaniu położonego warstwami różnokolorowego tynku. W odpowiednim miejscu wycięty tynk odsłaniał inny kolor i w ten sposób uzyskiwano bardzo ciekawy efekt kolorystyczny i światłocieniowy. Światło padające na ścianę załamywało się. Technika ta doszła do perfekcji w okresie renesansu. Najprostszy typ sgraffito, tzw. geometryczny, to cięte w tynku prostokąty z nacięciami naśladującymi jego przestrzenność.
Obrazek

SIEĆ KOLCZASTA - 1.) zapora przeciwpiechotna, stosowana w systemie umocnień, zbudowana z kilku rzędów palików (drewnianych lub stalowych) wbitych w ziemię i oplecionych drutem kolczastym. Zapora z sieci kolczastej tworzy linię łamaną, dla umożliwienia obrony ogniem broni strzeleckiej z własnych stanowisk ogniowych; 2.) zapora z drutu kolczastego, okalająca fort pasem o szerokości 20 do 40 m. Ustawiana była w dolnej części stoku skarpy lub wewnątrz rowu fortecznego na stoku głównym lub przedstoku i mocowana do stalowych palików, zabetonowanych w fundamencie.

SKARPA - przede wszystkim w architekturze gotyckiej element konstrukcyjny, przystawiony do ściany dla podparcia całej budowli oraz dla przyjęcia na siebie ciężaru sklepień. Skarpy były nieraz ładnie zdobione, z wnękami, zwieńczone sterczynami.
Obrazek

SKLEPIENIE - jest to konstrukcyjno-przestrzenne zamknięcie pomieszczenia. Rozróżniamy sklepienia kolebkowe, krzyżowe, krzyżowo-żebrowe, gwiaździste, klasztorne, żaglowe.
Obrazek

SKRZYNIEC - patrz KASETON

SŁONICZOŁO - w fortyfikacji bastionowej wał ziemny w rowie, położony przed czołem bastionu lub przed rawelinem, służący do osłony skarpy. Słoniczoło wykorzystywane było jako stanowisko bojowe piechoty, w odróżnieniu od przeciwstraży, która służyła artylerii.

STIUK - w pojęciu materiału jest to mieszanina gipsu lub pyłu marmurowego z wapnem i paskiem. Natomiast jako technika artystyczna (sztukaterie) jest to zdobienie ścian czy sufitów dekoracją modelową właśnie z tej masy.
Obrazek

STOK DZIANY - wewnętrzna strona (ściana) fosy obudowana cegłą lub kamieniem.

STOŁP - patrz DONŻON

STROP - jest to płaskie, drewniane przykrycie pomieszczenia.
Obrazek

STRZAŁCZAN - dwuramiennik; jeżeli umieszczony przed czołem, bastionu nosi nazwę słoniczoła.

STRZELNICA - otwór w murze obronnym, wieży, czy też baszcie, służący do rażenia przez niego wroga.
Obrazek

SZANIEC - budowla fortyfikacji polowej wykonana z ziemi jako rów i wał, w postaci zamkniętego obwodu o kształcie trójkąta, czworokąta lub figury bardziej złożonej.

SZCZYT - część ściany przedłużona ku górze, aby zakryć dwuspadowy dach. Szczyt ma więc kształt trójkąta. Szczyt może także pełnić funkcję dekoracyjną.
Obrazek

ŚRÓDSZANIEC - centralna część twierdzy lub zamku, stanowiąca ostatni punkt oporu obrońców. W twierdzach fortowych rolę tą pełniła cytadela lub jeden z fortów.

TRADYTOR - 1.) w twierdzy bastionowej schron bojowy dział do ognia flankującego rów twierdzy. W celu zabezpieczenia przed ogniem przeciwnika osłonięty był orilionem, 2.) w fortach schron bojowy dla dział do ostrzeliwania międzypola i ewentualnie przedpola sąsiedniego fortu lub dzieła pośredniego, zasłonięty od obserwacji i ognia przeciwnika. W tym celu umieszczony był bliżej szyi fortu, na skrzydle koszar szyjowych, od czoła obsypany ziemią oraz osłonięty tzw. maską. Izby bojowe (2 lub 4) umieszczone były uskokami ("schodami") w celu ukrycia strzelnic przed obserwacją i ogniem.
Obrazek

TRANSZEJA - obiekt ziemny o narysie łamanym lub krzywoliniowym. Stanowi rodzaj wąskiego, ciągłego rowu z dwustronnym nasypem ochronnym, odpowiednio urządzonego i wyposażonego pod względem bojowo-technicznym i sanitarno-gospodarczym. Stwarza dogodne warunki do prowadzenia ognia, zapewnia skryty manewr i komunikację wzdłuż frontu oraz chroni ludzi i sprzęt przed środkami rażenia nieprzyjaciela. Transzeja jest elementem pozycji obronnej.

TWIERDZA - silna fortyfikacja typu stałego, przygotowana do stawiania długotrwałego oporu różnorodnym działaniom zaczepnym przeciwnika, szczególnie w warunkach okrążenia. Twierdza stanowi zespół form fortyfikacyjnych. W celu spełnienia zadania musi ona posiadać odpowiednia załogę, uzbrojenie, wyposażenie i zapasy. Ze względu na wyznaczoną rolę można rozróżnić: a.) twierdze zaporowe, których zadaniem jest zatrzymać posuwanie się przeciwnika, a więc usytuowane są na ważnych szlakach komunikacyjnych lub zamykające cieśniny, b.) twierdze zaopatrzeniowe, mieszczące składy, warsztaty, szpital, arsenały itp. Dla wojsk polowych, c.) twierdze operacyjne, mające ułatwić ruch wojsk własnych i utrudnić działanie przeciwnika. Ze względu na typ umocnień stałych można rozróżnić: a.) twierdze o okrężnych obwarowaniach ciągłych (mury z basztami lub wały i rowy), b.) twierdze fortowe o pasie umocnień złożonym z oddzielnych dzieł fortowych.
Twierdze o okrężnych obwałowaniach ciągłych mogły stanowić: a.) siedziby władców (zamek), b.) osiedla i inne miasta warowne, c.) klasztory obronne lub inne miejsca kultu religijnego otoczone fortyfikacjami ciągłymi. Wynalazek prochu spowodował powstanie twierdz bastionowych, które składały się z wałów, bastionów, dzieł fortyfikacyjnych, stanowiących bezpośrednią osłonę narysu bastionowego lub dzieł wysuniętych. Otaczane były także wałami i rowami o narysie kleszczowym i poligonalnym, bronionym ogniem z dział umieszczonych w kojcach i kaponierach.
Twierdza fortowa (patrz: rysunek1, rysunek2) składała się z: a.) linii obrony zewnętrznej, czyli tzw. pozycji wysuniętej, tworzącej odcinki umocnień budowanych w czasie mobilizacji, usytuowanej w odległości 2 do 3 km od głównej linii obrony, b.) głównej linii obrony, położonej w odległości około 6 km od jądra twierdzy, utworzonej z fortów, dzieł pośrednich, dzieł piechoty oraz umocnień międzypól, c.) linii wsparć, składającej się z małych fortów, bronionych przez artylerię i piechotę, d.) obwarowań centralnych, utworzonych ze starych fortyfikacji bastionowych lub fortów rdzenia twierdzy oraz międzypól zabezpieczonych wałami i rowami, e.) śródszańca, w postaci cytadeli lub jednego z fortów.
Uważa się, że zdobycie twierdzy wymaga 7-krotnej przewagi atakujących nad broniącymi się. Po I wojnie światowej zaniechano budowy twierdz na korzyść linii fortyfikacji.

TYMPANON - w architekturze średniowiecznej (romańskiej i gotyckiej) półokrągłe lub ostrołukowe pole, umieszczone w górnej części portalu ponad nadprożem, wypełnione zwykle dekoracją reliefową
Obrazek

UCHO BASTIONU - element bastionu wprowadzony przez szkołę starowłoską,stanowiący przedłużenie czoła bastionu,odsłaniający bark bastionu od strony przedpola i wzmacniający obronę kurtyny ogniem do niej równoległym.

UMOCNIENIE - przeszkoda lub stanowisko wykonane w celu nadania charakteru obronnego obiektowi z natury nieobronnemu
(np. wieś, dwór,kościół)

URZĄDZENIE ANGUŁOWE - w fortyfikacji systemu obronnego basztowego lub systemu obronnego bastejowego wysunięcie
w kierunku przedpola załamanej ściany,której każdy odcinek jest broniony ogniem skrzydłowym sąsiedniej baszty lub bastei.

WIEŻA - Wysoka budowla o małej powierzchni podstawy na planie koła lub wieloboku stojąca wolno albo wkomponowana w linię murów obronnych. Jej najwyższa część była wykorzystywana jako platforma obserwacyno-obronna. Zazwyczaj zwieńczona krenelażem czasami posiadała hurdycje lub machikuły
Obrazek

WIEŻA MAKSYMILIAŃSKA - wieża artyleryjska z baterią dział dalekiego zasięgu na najwyższej kondygnacji i działobitniami na niższych. Z reguły otoczona fosą, wolnostojąca, wzniesiona na planie koła z dziedzińcem po środku.

WIEŻA PANCERNA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego przeznaczonego dla osłony dział lub karabinów maszynowych wraz z obsługą, a także dla dalmierzy, reflektorów lub obserwatorów. Stanowi konstrukcję osłonową ze stali pancernej, wykonaną w formie cylindra, odcinka powłoki kulistej, dzwonu, wielościanu lub bardziej złożonej. Ze względu na możliwość wykonywania ruchu dzielą się na: nieruchome, obrotowe oraz wysuwane obrotowe. Pod względem przeznaczenia dzielą się na: bojowe, obserwacyjne, dalmierzowe, reflektorowe. Grubość wieży pancernej wynosi od 20 do 500 mm, czasami stosowano konstrukcje złożone z kilku warstw przedzielonych wkładką filcową grubości 50 mm, która zmniejszała skutek działania granatów artyleryjskich i zabezpieczała przed powstaniem odłamu.

WYKUSZ - nadwieszona, a więc nie sięgająca fundamentu wybudówka, wewnętrznie związana z pomieszczeniem. Wykusze miały różne kształty, lecz ich główną cechą była dekoracyjność. Na zewnątrz pokrywano je rzeźbionym detalem, zdobiono tarczami herbowymi, zaś od strony pomieszczenia umieszczano w nich siedziska, tworząc intymne, kameralne kąciki. Czasem wykusze stanowiły część prezbiterialną zamkowych kaplic.
Obrazek

ZAMEK - początkowo obwarowana siedziba władcy, lub pana feudalnego, w okresie gotyku rozwinięta w zespół budowli mieszkalnych i gospodarczych, otoczona pierścieniem, lub częściej dwoma pierścieniami murów z blankami, umieszczonymi w narożach basztami i wieżą bramną, niekiedy też z barbakanem i fosą, nad którą przerzucono most zwodzony. Od zewnątrz do murów przylegało także obwarowane podzamcze. Zamek sytuowano na trudno dostępnym miejscu, np. na skale, wzgórzu, wyspie. Rozwój broni palnej u schyłku średniowiecza spowodował zmianę zamku w twierdzę. W okresie renesansu zamek nabrał cech reprezentacyjnej rezydencji o regularnym planie z dziedzińcem w środku.
Obrazek

ZAPOLE - teren na zapleczu pierścienia fortów lub pojedynczego fortu, rozciągająca się w stronę wewnętrznych terenów twierdzy.

ZASIEKI - doraźna przeszkoda przeciwpiechotna na przedpolu wykonywana w celu utrudnienia podejścia do linii obronnej. Dawniej wykonywana z powalonych drzew z zaostrzonymi gałęziami, od XIX wieku z drutu kolczastego rozpiętego na podporach z drewna lub metalu.
Obrazek
Obrazek

ZENDRÓWKA - specjalnie wypalana, o ciemnej barwie cegła, używana w architekturze gotyckiej do zdobienia ścian. Najczęściej powtarzaną dekoracją z zendrówki jest układanie jej w romb, co znacznie ożywiało monotonną płaszczyznę dużych, pozbawionych otworów okiennych fasad.
Obrazek

ZĘBY SMOKA (niem. Höcker - garb) - jest to nazwa zwyczajowa fortyfikacji używanej w czasie II wojny światowej. Były to żelbetowe bryły, o kształcie ostrosłupa ściętego, o wysokości 90cm - 120cm. "Zęby" były ustawione w kilku rzędach i miały wspólny fundament. Używano ich jako bariery przeciwczołgowej, która za zadanie miała spowolnić czołgi przeciwnika na tyle, że stawały się łatwym celem dla oddziałów przeciwpancernych. Dodatkowym ulepszeniem było stosowanie ich z innymi przeszkodami, jak np. rowami przeciwczołgowymi.
Obrazek

ZWORNIK - jest najwyżej umieszczony w sklepieniu kamień (kliniec), pełniący rolę zamknięcia całej konstrukcji żeber, który był kluczem zamykającym łuk. Zworniki były też miejscem najbardziej dekoracyjnym, na nich rzeźbiono tarcze herbowe, postacie z mitologii, bądź też sceny religijne lub po prostu dekorowano motywem kwiatu, czy rośliny.
Obrazek

ŻEBRO - jest to element konstrukcyjny, wbudowany na przecięciu się pól sklepienia dla lepszego wzmocnienia. Żebra były profilowane, nieraz bardzo bogato, a w gotyku sposób ich prowadzenia i rozmieszczenia doprowadzono do największego rozkwitu.


Góra 
  
 
Dodaj do: Dodaj do Gadu-Gadu Dodaj do Grono.net Dodaj do Twitter Dodaj do Blip Dodaj do Flaker Dodaj do Pinger Wypowiedź dla Wykop Wypowiedź dla Facebook Wypowiedź dla Gwar Wypowiedź dla Delicious Wypowiedź dla Digg Wypowiedź dla Google Wypowiedź dla Reddit Wypowiedź dla YahooMyWeb Śledzik Dodaj do Kciuk.pl Dodaj do Spinacz.pl Dodaj do Yam.pl
Wyświetl posty nie starsze niż:  Sortuj wg  
 
Utwórz nowy wątek Odpowiedz w wątku  [ Posty: 1 ] 

Strona główna forum » Eksploracja » Zamki, twierdze


Kto przegląda forum

Użytkownicy przeglądający ten dział: Brak zidentyfikowanych użytkowników i 2 gości

 
 

 
Nie możesz rozpoczynać nowych wątków
Nie możesz odpowiadać w wątkach
Nie możesz edytować swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz dodawać załączników

Szukaj:
Skocz do:  
Przyjazne użytkownikom polskie wsparcie phpBB3 - phpBB3.PL

[ Time : 0.290s | 16 Queries | GZIP : Off ]